|
Parey i tradisyon nou prezant zot en ekstre diskour
ki Lider Lopozisyon Msye Wavel Ramkalawan ti fer dan Lasanble Nasyonal
Zedi le 4 Desanm, lo propozisyon Bidze 2004.
Mr. Speaker,
En lot lannen i terminen e lizye tou dimoun i vize
ver 2004. Dimoun pe dir mersi, me an-menm tan partou kot ou pase, ou
rankontre dimoun ki pe apros sa nouvo lannen koman bann pesimis e pe
deza eksprim lafreyer. Sa i vin prensipalman akoz dimoun i viv dan
lensertitid e zot nepli kapab plannifye zot lavi ek zot biznes. Tou
keksoz i dan boulvers. Sa bidze ki’n ganny prezante Mardi pase (2 Desanm),
pan’n fer nanryen pou sanz sa persepsyon. Dimoun pe menm demande akfer
ki en bidze in ganny prezante. Zot pa war gran keksoz ladan pour zot, e
zot pa trouve ki mannyer sa bann sif pou amelyor zot lavi e donn zot
lespwar dan demen.
Ozordi, lendistri ek biznes pe pas dan en kriz
difisil kot lavenir i sonm e menm efreyan. Travayer Seselwa i war zot
travay pe ganny menase akoz bann difikilte mazer dan tourism, dan nou
bann lendistri, dan sekter pti biznes. Bann operater dan lendistri
touris i ekspekte ki pou annan apepre 400 lanplwa ki pou kapab ganny
perdi zis dan tourism dan bann mwan ki vini si keksoz i kontinyen parey
i ete. Nou’n deza war bann tour operator lokal ki pe ganny vann oubyen
ki fermen akoz difikilte biznes. Nou war lotel ki pe rod vann e plizyer
restoran pe fermen. Lo nivo fanmiy, nou’n war en degradasyon.
Konsonmater pe war lavi vin pli ser e pli difisil. Nivo lavi dan Sesel
pe tonbe akoz logmantasyon dan pri i manz tou reveni en fanmiy zis dan
bann keksoz esansyel, an menm tan ki servis gouvernman pe deteryore.
MERP pa ase. Ki Mr Michel pe promet nou avek MERP?
I pe dir ki gouvernman pou ranmas de santenn milyon antraver GST ek
lezot sarz ki gouvernman pe anmennen. I pe dir nou ki i pe tir larzan
dan lekonomi. I pe ser isi, e i pe koup laba. Me sa pa anmenn en plan
pour nou lekonomi avans pli devan. MERP i kapab anmenn en sirplis dan
bidze gouvernman me i pa pe fer nanryen pour lekonomi pei.
Responsabilite governman se ki lekonomi i mars byen, ki dimoun pe fer
bann aktivite ki kree pli gran larises. Gouvernman pe ranmas larzan, me
selman servis pe tonbe.
Sesel i bezwen en plan ekonomik pou etabli bann
kondisyon pour kree lendistri ek laplwa, pour anmenn larises dan nou pei.
I bezwen en plan ki pou permet en pli gran kantite marsandiz ganny
enporte dan nou pei e pou redwir pri marsandiz pou li vin en nivo
konparab avek lezot pei.
En nouvo plan ekonomik i bezwen met baz lo sekter
prive pou antreprann aktivite ekonomik. Gouvernman i bezwen konsantre lo
kree bann kondisyon ki a permet Seselwa ek envestiser etranze pou
etabli biznes, pou fer aktivite ekonomik, pou fer komers, pou kree
lanplwa e pou fer biznes pour zot menm. Toutswit Gouvernman i bezwen
permet bann lendistri ki ekziste annan plis kondisyon favorab pour zot
lekzistans. Aret met nouvo kondisyon ki annan bi zis fer zot aktivite
vin pli difisil, o-pwen kot zot bezwen fermen. Met an-plas en
‘Investment Code’ san preferans e san kapris e atraver sa, donn nou pei
en plan devlopman lon-term.
Annou komans par tourism. Koman lendistri prensipal
dan pei, ki anmenn pli gran parti nou deviz etranzer e ki fourni pli
gran parti nou lanplwa, nou bezwen met lendistri touris lo en lipye sir
e permet li elarzi pou anmenn plis deviz dan pei. Sa lendistri pe fer
fas avek bann difikilte mazer konmela. Dan sa bann difikilte, lager Iraq
ek SARS i zwe zis enn pti rol.
Parey bann dimoun dan lendistri i fer sorti souvan,
se pri dan Sesel, pri direk bann prodwi lendistri touris e pri an-zeneral
lo manze, lo labwason, transpor, lo tou kalite keksoz ki pe afekte nou
lendistri. Lendistri touris ti deza pe soufer avek en nivo pri ki bokou
pli o ki sa ki touris i fer fas avek dan bann lezot pei. MERP in azout
lo sa difikilte avek logmantasyon dan pri tou keksoz. Erport taks ti
deza 40 dolar. Konmsi pa ti ase, nou’n fer li vin 50 dolar. Nou prodwi i
nepli konpetitiv.
Premye priorite donk: Annou ranpli sa bann lasanm
lotel e deswit nou a war en amelyorasyon lo lakantite foreign
exchange ki nou annan. Redwir kou pour lendistri, anmenn touris,
donn menm konsesyon bann pti lotel ki pour Seselwa, e nou ava war ki
mannyer Sesel i ofer en bon prodwi e ki mannyer sa lendistri i ava
devlope e fer lafyerte nou pei. Permet bann pti artizan ganny bann
materyo ki zot bezwen e nou ava war ki mannyer nou lendistri craft pou
devlope e ki mannyer touris i ava aret dir ki napa nanryen pou aste
Sesel. En tel plan i ava fer ki bokou plis dimoun i ava benefisye avek
sa lendistri. Bann lotel 5 zetwal i bon, me selman fodre ki nou realize
ki se bann pti lotel ki fer en pli gran kontribisyon dan nou lekonomi,
me selman se zot ki pas dan pli gran difikilte. Mon swete ki sa rating
pou resevwar konsesyon ki gouvernman in fer baze lo pri lasanm i sanze.
Akoz finalman sel fason pour ou ganny serten konsesyon se pour ou lasanm
vin pli ser. Son lefe se ki se nou prodwi ki vin pli ser e an-fezan sa
nou pe kontinyen touy sa lendistri.
Lapes
Lot priorite se reget nou lendistri lapes.
Gouvernman i fyer ek sa ki nou pe gannyen ek lapes. Me annou pa asiz lo
la. Ozordi, mon oule donn en warning ki bann dernyen logmantasyon lo pri
dan por, lo bann bann kou ki bato lapes i bezwen fer fas avek i pe met
nou ankor dan en pozisyon difisil. Bann bato lapes i kontan Sesel akoz
klima, son labote ek son lakey, me annou pa fye lo la. Moris pe devlop
en sant lapes ki pou modern, ki pou donn tou fasilite posib, enkli bann
ki nou napa isi. Premye Minis Paul Berenger dan son vizit Lenn in promot
Maurice koman Seafood Centre Losean Endyen. E pourtan pwason
Maurice pa kapab ganny konpare avek sa ki pour nou. Apre tou sa lannen
ki nou dan lendistri lapes, nou pankor envestir dan en santye reparasyon
bato par ekzanp, ki ti a va ede ankre sa lendistri isi. Nou pe perdi nou
sans. Demen ler nou war Moris depas nou, nou pou demande ki sa ki nou’n
fer mal. Annou pa esper demen. Annou ozordi demande ki sa ki nou pa pe
fer byen. Dan lendistri touris, Maurice in depas nou. Annou pa les li
depas nou dan lapes osi. Devlopman nou lendistri lapes i kapab ed nou
prodwi sa deviz ki nou bezwen pou fer lavi nou pep amelyore.
Gouvernman fodre osi permet nou bann lezot
lendistri ekziste e agrandi. Ozordi nou demande ki lankourazman i ganny
donnen dan sekter manufacturing ek pti biznes. Annou rod protez nou
lendistri lokal. Annou travay pou kree plis lanplwa dan nou pei.
Forex
Lakle pou deblok nou lekonomi se byen sir pou
rezourd sa sityasyon kriz forex. Mr. Michel in dir i pe kont lo plis
viziter e pli bon reveni ek lapes. Me fodre i fer keksoz konkret pour sa
arive. In osi dir ki in trouv mwayen pour restriktir nou det eksteryer
pou fer ki nou a pey mwens pour serten lannen dan lentere e repey det.
Me Mr Michel i bezwen fer sir ki i pe vreman rod en soulazman e pa
anmenn plis det lo nou.
Pour nou annan en lekonomi modern, fodre nou elimin
sa bann kontrol ki gouverman in anmennen lo deviz etranzer. Lalwa
kontrol forex pa marse e tou-l-tan nou napa en sistenm lesanz lib, nou
pou annan en lekonomi bankal, ki pa kapab mars lo son de lipye.
Mr. Speaker, i enportan pour mwan dir klerman ki
SNP i en parti politik liberal. Nou idantifye nou ouvertman e nou asosye
nou avek sa gran lorganizasyon modyal ki apel ‘Liberal International’.
Lannen prosenn nou parti pou ganny aksepte koman en ‘full member’. Nou
kwar ki sa i tre enportan akoz i anpes nou viv an-izolasyon avek lemonn.
Koman en liberal, mon krwar ki dimoun i annan drwa
fer en swa. Pli bon fason pou fer sa se atraver en bon ledikasyon. Nou
bezwen met lalimyer dan lavi nou pep. Sa pou fer sa zenn vin en adilt
responsab ki ava kapab fer bann bon desizyon pour ledifikasyon nasyon
an-antye. Ledikasyon i bezwen ganny sa priorite tre o, akoz se atraver
son konensans ek son metriz ki sa zenn pou ganny en metye dan son lanmen
e vin sa adilt ki kontribye pou konstri son pei. Lanplwa ek prodiksyon i
devret vin bann mo kle dan lavi tou zenn e tou travayer. Alor ankor enn
fwa, i pa pou drol si mon pou kritik sa rediksyon dan bidze minister
ledikasyon.
Dans konteks ledikasyon pa oubliy moral bann
ansenyan. La ankor enn fwa, mon pran li koman mon devwar pou felisit nou
bann ansenyan ki pe edik nou zanfan ki pou permet zot demen aport en
kontribisyon dan devlopman nou pei.
Mr. Speaker, pour nou pei fer progre, dimoun i
bezwen lib pou eksprim li e pran son responsabilite e azir profesyonnel.
Plis nou devlop en bon baz lopinyon piblik plis nou pou viv dan
latransparans bann bon deba i ava permet nou grandi koman en pep, ini
ver serten laspirasyon.
Lapolis
Sesel i bezwen en lapolis profesyonnel pou protez
son pep. Mon met lanfaz lo lapolis akoz mon senserman kwar ki avek en
bon lorganizasyon, avek training apropriye tou zofisye ti pou konn zot
rol, e tou dimoun ki kas lalwa ti ava ganny trete parey. Nou bezwen
trouv larzan pour nou train dimoun dan forensics, zouti prensipal ozordi
dan lalit kont krim. Donn dimoun konfyans dan lapolis atraver bon travay
ki zot fer, e rezourd tou krim: Se sa ki lepep Seselwa pe rode, e se sa
ki pou garanti ki drwa sak endividi i ganny respekte.
Dan sa progranm nou bezwen osi regard rol enportan
ki 2 lenstitisyon prensipal i zwe. Premye se nou Lasanble limenm. Avek
en rol pli enportan e pli prononse, lepep Seselwa tya ganny plis respe
pour sa lenstitisyon. Mon swete ki bann konserne i ava rod fason pou
‘empower’ nou Lasanble olye met lobstak dan son travay. Mon propoze ki
en deba nasyonnal lo rol ek devwar en MNA i ganny fer an 2004.
Lot lenstitisyon enportan se Zidisyer. Non selman
ki lepep i annan gran lekspektasyon avek sa lenstitisyon pour son
lazistis, me lenvestiser etranze i regard li koman enn ki determinen si
i pou envesti Sesel oubyen non. Alor i annan en lenplikasyon ekonomik
direk. Letan i annan lenpresyon ki lazistis pa pou ganny realize, bokou
lenvestiser i deside plito reste lwen avek Sesel. Nou bezwen fer nou
lakour vin totalman endepandan.
Liberalizasyon
Mr. Speaker, nou kwar dan prensip konpetisyon lib e
ouver, e menm fasilite ek akse avek marse ek sekirite dan lenvestisman.
Avek sa mon anvi fer kler ki SNP i kwar dan en lekonomi lib kot marse i
ouver e sekter prive i moter nou lekonomi. E mon kwar senserman ki si
Sesel ti adopte en tel prensip liberal nou ti pou lwen.
Sesel i bezwen
anbark lo semen privatizasyon. SNP i dir ki fodre i annan transparans e
fodre ki tou dimoun i ganny posibilite pour li partisipe. Alor fodre i
annan en Independent Tender Board ki ava pibliye kwa ki pe vann e donn
bann kondisyon, e dir kan lanvlop pou ganny ouver an-piblik, etc.... Sa
ki fer pli bon lof i ava ganny posibilite aste sa byen leta. Bi la seki
leta fodre ganny maksimon larzan avek lavant son byen.Ozordi i kler ki i
annan bokou sa bann byen leta ki fodre privatize, e si nou swiv en bon
prosedir, leta pou ranmas en kantite larzan ki ava permet nou fer pli
bon planifikasyon e met bokou plis fasilite a-dispozisyon nou pep.
Mr. Speaker, mon annan konfyans ki Sesel ozordi i
kapab sirmont tou sa bann difikilte ki i pe pas ladan si selman nou
ankadre nou dan bann lenstitisyon leta ki kler e ki fonksyonn san kapris.
Si tou konsern piblik ti ganny trete avek lenparsyalite ek en bon lespri,
an-prenan kont bann prensip lalwa ek bon gouvernans, nou pei ti pou fer
en gran pa enorm.
Letan mon pe terminen, mon anvi ankouraz gouvernman
pou etabli sa bann tel striktir transparan e efektiv. Fer viv sa bann
lenstitisyon ki ava fer ki ni gouvernman, ni lopozisyon pa ava santi ki
i bezwen kontan bann personalite avan ki i fer son kontribisyon, me i
ava fer li akoz i dan son responsabilite.
Mr. Speaker, bidze 2004 pa donn gran lespwar nou
pei ek son pep. Mon dernyen demann se pour gouvernman ouver nou lekonomi,
ankouraz sekter prive, donn tou incentives posib pour plis prodiksyon, e
silvouple tir GST lo bann komodite esansyel ki tou fanmiy i servi.
|