Ankor en fwa sa lannen piblik Seselwa pe selebre zot leritaz Afriken pandan Lasemenn FetAfrik ki ti demare Vandredi 23 Me. Pour konmemor sa lokazyon Lenstiti Kreol, konman enn sa bann lenstitisyon ki promouvwar lalang ek kiltir Kreol, pe organiz en legzibisyon ki pou konpri parol moutya.

Moutya i enn parmi sa bann ritm lanmizik ki Seselwa in erite avek nou bann zanset Afriken e parey bann Afriken zot menm, sa form lekspresyon mizikal in konn bokou prezidis dan letan kolonyal. Petet menm ozordi sa lanmizik i ankor pe ganny mal enterprete e menm soufer serten kalite prezidis.

Sa de legliz mazer, Legliz Katolik avek Anglikan, ki ti annan bokou pouvwar dan lepok kolonyal, ti dir ki moutya ti ankouraz bann mouvman sansyel e vilger.  Apre ti annan Ladministrasyon Santral pei dan menm lepok ki ti dir ki bann sesyon moutya ti en leskiz pour dimoun abiz labwason alkolize e konmet bann aksyon vyolans.

An 1976, dimoun ti annan drwa dans moutya selman dan bann zour festivite, me pa avan 9 er diswar, tandis ki pour gard son lotantisite, moutya i devret komans avek soley kouse ziska bomaten e i toultan annan konsonmasyon lalkol, pli presizeman, baka ek lapire. I pa ti telman ki sa bann dimoun dan lepok ki moutya ti konmanse ti prefere bwar baka ek lapire, me ti sa kalite labwason ki zot mwayen ti permet zot pour gannyen.  Sa, avek letan, ti vin en tradisyon e se sa kalite labwason alkolize ki ti ganny konsonmen letan ti annan moutya. 

Apre tou, ler bann propriyeter ek lezot dimoun pli eze dan lasosyete ti annan zot fonksyon sosyal, zot osi zot ti konsonm lalkol malgre ki pour zot ti plizoumwen sa ki Eropeen ti konsonmen.  An plis, se pa zis sa ki ti konsonm baka ek lapire ki ti fer vyolans.  Dimoun ti vin agresiv anba lenfliyans nenport ki lalkol letan i ti’n ganny abize, e dimoun ti kapab abiz lalkol nenport ki moman.  Zot pa ti bezwen esper zis ler ti annan moutya vi ki zot ti prodwi zot prop stok. Me malgre tou difikilte, pour en rezon ou en lot, sa zoli ritm in kapab sirviv ziska dan sosyete ozordi.

Move enterpretasyon moutya i pa zis lo kwa ki i ankouraze. Bokou dimoun i dir ki bann sanson moutya ti ganny konpoze pandan letan lesklavaz.  I pa tro kler kwa ki dimoun i oule dir par sa mo “Lesklavaz”.  Petet zot pe fer referans a sa peryod ler ti annan komers imen pour travay pour nanryen pour bann met.  Petet osi zot pe servi sa mo pour eksplik sa konsep kot en dimoun i abiz lo en lot pour travay pour li pour en saler kelkonk ki pa vo sa travay ki’n ganny fer.  “Lesklavaz” dan sa konteks i apropriye pour dekrir sa letan kot dimoun ti travay pour bann gran propriyeter lo bann plantasyon oubyen lo zil elwanye pour en saler tre ba, oubyen menm dapre serten dimoun pour senpleman ganny en landrwa reste.

Lepok ki moutya ti ganny konpoze i reste en pwen pour argimante.  Parol dan bann sanson ki Lenstiti Kreol in rikorde ziska prezan pa fer okenn mansyon direk lo sa lepok lesklavaz ki ti aboli ofisyelman an 1835.  Parol i plito fer referans a sa letan kot dimoun ti travay pour preski nanryen ditou, swa lo bann zil Sesel, zil Moris tel ki Sen Brandon oubyen bann zil Madagaskar tel ki Diego Suarez.  Lannen ki devlopman ekonomik ti vreman pran son lelan lo nou bann zil elwanye ti an 1881 apre ki gouverner Moris ti siny en dokiman ki fer ki sa bann zil ti denouvo ganny rekonnet ofisyelman konman zil Sesel. 

Menm si sa bann sanson pa neseserman fer referans direk avek sa letan kot ti annan komers dimoun, zot mansyonn serten levennman istorik, tel ki larive bann Endyen ki ti tre boner dan diznevyenm syek oubyen lendistri balenn lo Sent Ann.  Tou sa ti arive avan 1881, ki les krwar ki petet i posib ki serten sa bann sanson ti ganny konpoze avan sa letan ki dimoun ti al lo zil.  Me antretan dan menm sanson ki sa bann levennman istorik i ganny mansyonnen, bann parol i tant pour endike ki sa bann levennman ti pas lo en zil ou lot, oubyen dan en sosyete modern ki ase lwen avek sa lepok lesklavaz ki ti aboli an 1835.

Sa i anmenn nou lo en lot teori ki petet serten moutya ti ganny konpoze pandan lepok lesklavaz, me ki zot in ganny modifye anmezir ki sosyete in devlope.  En lot largiman se ki petet bann dimoun ti sant moutya apre lepok lesklavaz me ki zot in senpleman servi bann levennman istorik ki fer sans dan konteks zot sanson pour pli byen dramatiz zot santiman ek sitiasyon.

Moutya ti tradisyonnelman danse dan Sanmdi swar apre en lasemenn travay dir anba bann pye koko e pa dan plantasyon li menm parey bokou dimoun i krwar.  Nou souvan tande ki moutya ti en fason pour bann lesklav eksprim zot soufrans anba dominasyon bann met.  Me moutya i fer plis ki sa, si i vre ki i ti ganny konpoze dan lepok lesklavaz. 

Pli bokou bann parol moutya i reflekte bann konsern lavi sosyal toulezour dan sa lepok ki i ti ganny konpoze.  En pe i koz lo lopresyon bann propriyeter lo bann travayer.  En legzanp i sanson “Msye Bodo” ki aparaman ti en propriyeter. I annan lezot ki eksplor lezot tenm tel ki problenm ant bann koup parey dan “Elenn” ki ti dezord, oubyen keksoz ki pa ti akseptab dan lasosyete parey dan “Pti Zozo” ki koz lo labiyman bann Endyen ler zot ti vin Sesel boner dan diznevyenm syek.  Serten sa bann sanson i menm atir latansyon lo serten konsep ki ti vreman vivan sa lepok e ki’n sirviv ziska konmela. En legzanp i ‘Sega dan Manae” ki koz for lo konsep siperstisyon.

Menm si lanmizik moutya ti ganny kategorize konman en ladans vilger ki ti ankouraz labi lalkol, nou pa devret negliz son lenportans konman en sours primer atraver ki sosyete modern i kapab esey konpran son pase.  En lobzervasyon ki tre evidan se nivo ledikasyon formel e sosyal sa bann dimoun.  Ler en dimoun i dir “Ze sui”, i les konpran ki si i ti annan en ledikasyon formel i ti pou dir “Je suis”.  Osi, sa i montre dezir bann travayer pour esey servi langaz zot anplwayer oubyen langaz ofisyel sa lepok. Vilgarite e konportman bann karakter dan sa bann sanson i montre en nivo ase ba dan ledikasyon sosyal sa bann dimoun ki ti konpoz zot.

Sanson moutya i en sours tre ris.  Esperon ki bokou travay i ava ganny fer an eksplwatan sa parti nou leritaz; en listwar opresiv, vilger e eksplosif. 

Lenstiti i envit tou dimoun pour vizit sa legzibisyon e eksperyans ansanm avek zot en lot parti nou kiltir. Legzibisyon pou reste ouver ziska le 28 Me.

LINKS